કેવી રીતે વાપરવું
- બેંકે ચેક પરત કર્યાનો રિટર્ન મેમો (return memo) તમને મળ્યો તે તારીખ નાખો.
- કેલ્ક્યુલેટર નોટિસ મોકલવાની છેલ્લી તારીખ (30મો દિવસ) બતાવશે.
- નોટિસ ચેક આપનારને મળી તે તારીખ (રજિસ્ટર્ડ પોસ્ટ ટ્રેકિંગ મુજબ) નાખો.
- ચુકવણીના 15 દિવસ અને ફરિયાદ કરવાની છેલ્લી તારીખ વાંચો.
નિયમ સરળ ભાષામાં
NI Act ની કલમ 138 અને 142 મુજબ ત્રણ સમયમર્યાદા છે. પહેલી: બેંક પાસેથી ચેક પરત થયાની જાણ (રિટર્ન મેમો) મળ્યાના 30 દિવસમાં ચેક આપનારને લેખિત નોટિસ મોકલવી. બીજી: નોટિસ મળ્યા પછી ચેક આપનાર પાસે પૈસા ચૂકવવા 15 દિવસ છે. ત્રીજી: તે 15 દિવસ પૂરા થયા પછી પણ પૈસા ન આવે તો એક મહિનામાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ ફરિયાદ કરવી. ચેક તેની તારીખથી 3 મહિનાની અંદર બેંકમાં રજૂ કરવો પડે.
30 દિવસની ગણતરી ચેક બાઉન્સ થયાના દિવસથી નહીં, પણ તમને રિટર્ન મેમો મળ્યાના દિવસથી થાય છે. નોટિસ ક્યારે મળી તે સાબિત કરવા રજિસ્ટર્ડ પોસ્ટનું ટ્રેકિંગ કે પહોંચ સાચવો; ચેક આપનાર નોટિસ લેવાનું ટાળે તો સામાન્ય રીતે જ્યારે પહોંચવી જોઈએ ત્યારે પહોંચી ગણાય છે, તેથી પરત આવેલું કવર પણ રાખો.
તારીખ ચૂકી ગયા હો તો: ચેક હજી તેની તારીખથી 3 મહિનાની અંદર હોય તો ફરી રજૂ કરો; નવો બાઉન્સ નવા 30 દિવસ શરૂ કરે છે. ચેકની મુદત પૂરી થઈ ગઈ હોય તો મૂળ લેણા માટે સિવિલ રસ્તા ખુલ્લા છે: સમરી સૂટ, Udyam સપ્લાયર માટે MSME Samadhaan, કે આર્બિટ્રેશન. કલમ 142(1)(b) ના proviso હેઠળ કોર્ટ પૂરતા કારણથી ફરિયાદમાં વિલંબ માફ કરી શકે, પણ તેના પર આધાર ન રાખો.
ફરિયાદ પછી મેજિસ્ટ્રેટ સમન્સ કાઢે છે અને કલમ 143A હેઠળ ચેકની રકમના 20% સુધી વચગાળાનું વળતર આપવાનો હુકમ કરી શકે. મોટાભાગના કેસ સમાધાનથી પૂરા થાય છે; સજામાં 2 વર્ષ સુધીની કેદ અને/અથવા ચેકની રકમના બમણા સુધીનો દંડ છે.
ઉદાહરણ
રાજકોટના એક વેપારીને 3 ઓગસ્ટે ₹2,40,000 ના ચેકનો રિટર્ન મેમો મળ્યો. નોટિસ મોકલવાની છેલ્લી તારીખ 2 સપ્ટેમ્બર છે. નોટિસ 10 ઓગસ્ટે મોકલી અને ખરીદનારને 13 ઓગસ્ટે મળી, તો ચુકવણીના 15 દિવસ 28 ઓગસ્ટે પૂરા થાય. પૈસા ન આવે તો 29 ઓગસ્ટથી એક મહિનામાં, એટલે 28 સપ્ટેમ્બર સુધીમાં ફરિયાદ ફાઇલ કરવી પડે.
English માં વાંચો: Section 138 cheque bounce deadline calculator